VSBfonds Beurzendag 2005

Het VSBfonds is het fonds voor maatschappelijke initiatieven in Nederland. Het fonds ondersteunt projecten op het gebied van zorg en welzijn, natuur en milieu,  kunst en cultuur en sport en vrije tijd. Jaarlijks kent het VSBfonds ruim 200 beurzen toe aan studenten die hun studie in Nederland succesvol hebben afgerond en nu in het buitenland een vervolgstudie of aansluitend onderzoek gaan doen.

Voordat de Nederlandse bursalen uitzwermen over hun respectievelijke onderwijsinstellingen kwamen zij op 9 juni samen op de VSBfonds Beurzendag. Al voor de vierde keer organiseerde BKB deze dag. Dit jaar in het historische stadje Oudewater. Hieronder een verslag van de dag.

Aankomst op Woerden

BEJAARDEN EN GASTARBEIDERS...

...Vrijdenkers en Zuildenkers, Ontwikkelingswerkers, Keukenprinsen, Uniformen en Oranjegezinden, Wereldsterren, Boeren, Dijkmeesters en Dolle Mina's...

Ruim honderd vijftig VSBfonds bursalen komen aan op het station van Woerden, waar ze zich scharen in een bonte verzameling van sociale groeperingen uit de Nederlandse geschiedenis. De bursalen hebben elkaar eerder al leren kennen via Internet en e-mail. Om uit te vinden waar de jaarlijkse VSBfonds-dag zou plaatsvinden moest iedere groep namelijk eerst in een werkstuk haar visie gegeven op de geschiedenis en de toekomst van Nederland.

De Bejaarden bij de Bejaarden, de Keukenprinsen bij de Keukenprinsen... ieder krijgt een badge om, een logo van Oudhollandsche Zoethoudertjes met in het centrum het icoontje voor zijn groep; de Bejaarden een rollator, de Keukenprinsen een rookworst. Dan krijgen de bursalen een fiets. Want Woerden is niet de eindbestemming. De bursalen fietsen dieper het Groene Hart in, langs de Lange Linschoten naar het historische stadje Oudewater. Genoeg tijd om meer van elkaar te weten te komen. "Waar ga jij studeren?"

De studenten hebben verschillende werkstukken geschreven. De Dolle Mina's, bogen zich over de vraag of de vrouwenemancipatie voltooid is. Dit resulteerde in het mooi vormgegeven Vrouwelijk Strijd Blad. De Bejaarden brachten in kaart wat de gevolgen zullen zijn van de toenemende zorgvraag van vergrijzend Nederland. En de Vrijdenkers legden zich toe op de vraag of Nederland minder tolerant is geworden. Deze en andere werkstukken zijn te vinden elders op deze site.

Op het Marktplein in Oudewater staat een grote open tent. Iedereen krijgt een lunchpakket uitgereikt en neemt plaats aan een van de lange tafels. Programmamaker en publicist Felix Rottenberg opent de bijeenkomst. Hij interviewt een van de kleurrijkste Nederlanders van de 20ste eeuw, de 81jarige kunstenaar Jan Montijn. Jan Montijn is geboren en getogen in Oudewater. Ze praten over de Tweede Wereldoorlog, over Korea, Vietnam en Cambodja.

Rottenberg vraagt Montijn om de studenten een goede raad te geven voor op hun reis naar het buitenland. Na enige twijfel richt Montijn zich tot de aanwezige studenten: "Reis veel, kijk goed om je heen, wees kritisch en trek je eigen conclusies."

Jan Montijn

DE  OUDEWATERSE MOORD
Dan gaan de groepen uiteen. Oudewater-kenner Jac Zanen neemt de Dijkmeesters en de Dolle Mina's mee voor een excursie. Oudewater heeft een lange geschiedenis die teruggaat tot de 10e eeuw. De stad heeft sinds 1265 stadsrechten. Door zijn strategische ligging als grensvesting stond Oudewater midden in de tumultueuze godsdienstoorlogen en opstanden van de Reformatie.
 
Zanen legt uit waarom veel van de gevelstenen dateren van begin 1600. In 1575 negeerde het stadsbestuur van Oudewater het verzoek van Willem van Oranje om de dijken door te steken. Willem van Oranje leidde het verzet van de Nederlandse gewesten tegen de Hertog van Parma en zijn broodheer Filip II. Door de polders rondom Oudewater onder water te zetten zouden de Spanjaarden worden geweerd. Maar Oudewater produceerde touw en was niet bereid een jaaroogst hennep op te offeren. "Dat hebben ze geweten," zegt excursieleider Zanen. "De Spanjaarden gebruikten de hennep om de stadsgrachten te dempen. De stad werd vrijwel volledig platgebrand. Slechts drie inwoners konden het navertellen."

Op excursie

FLUITEND RIJK
Oudewater leverde het touw voor de handelsvloot van de VOC. In de oude touwslagerij, nu het touwmuseum van Oudewater, luisteren de Keukenprinsen en Oranjegezinden naar NRC-journalist Roel Janssen. Hij geeft een geschiedenis van de Nederlandse economie. Van de 15e tot de 18e eeuw was Nederland de snelst groeiende economie van de wereld. Dat kwam onder andere door een aantal revolutionaire uitvindingen. Zoals de ontwikkeling van de Fluit, een extreem snel en wendbaar koopvaardijschip, en de uitvinding van de krukas, die het mogelijk maakte windenergie toe te passen voor verschillende productiedoeleinden en het terugwinnen van land op het water.

De Verenigde Compagnieen dreven uiterst lucratieve handel op Indie, Amerika en Rusland. Amsterdam was de financiële hoofdstad van de wereld, zoals tegenwoordig New York en Londen. Er werd voor het eerst in obligaties gehandeld, er werd zelfs geexperimenteerd in de termijnhandel. Janssen loopt over van wetenswaardigheden: "Na de 2e Engelse oorlog kwamen Nederland en Engeland tot een uitruil. Nederland gaf Nieuw Amsterdam, het huidige New York aan de Engelsen. En daar kregen we Suriname voor terug. Een domme ruil?. Misschien... Maar bijna niemand weet dat Nederland bij de ruil ook het piepkleine Molukse eilandje Run in handen kreeg. Daarmee had Nederland het monopolie op de handel in nootmuskaat en foelie verworven, iets waarvan ze verschrikkelijk rijk zijn geworden. En vergeet niet, op Long Island handelden ze toen in berenvellen..."

Roel Janssen in het touwmuseum

Een van de studenten vraagt of Janssen denkt dat de Nederlandse kenniseconomie er toe zal leiden dat Nederland weer een leidende rol in de wereldeconomie zou kunnen spelen. Janssen haalt zijn schouders op, van die kenniseconomie is Janssen, net als de overige studenten, maar weinig onder de indruk.

DE BRANDSTAPEL OP
"Mobieltjes uit, anders word je verbrand!" TV-presentator Prem Radhakishun kijkt dreigend door de touwen van een enorme weegschaal die van het plafond tot vlak aan de vloer reikt. De Boeren en de Wereldsterren drukken snel hun telefoons op stil en zeggen in een voorstelrondje wie ze zijn, wat ze studeren en waar ze met hun VSBfonds beurs naartoe gaan. De een doet bedrijfskunde in Australië, de ander klassieke talen in Madrid, weer een ander gaat dansen in New York. In deze groep zitten studenten uit alle disciplines en zij zwerven uit over de hele wereld.

We zijn in de heksenwaag, een symbool voor rationaliteit en tolerantie. Dit is de enige plek in Europa waar in de waan van de heksenvervolging de vrouwen die van hekserij werden beschuldigd eerlijk werden gewogen. Hier sjoemelde ze niet met gewichten, en daarmee zijn vele levens gered.

Sam Pormes tussen de touwen van de heksenwaag

Radhakishun vraagt wie Nederland tolerant vindt. De meeste twijfelen. Hij geeft het woord aan auteur Nahed Selim en Eerste Kamerlid voor Groen Links Sam Pormes. Selim is geboren in Egypte. Zij vindt Nederland tolerant, te tolerant. Een tolerantie die lange tijd culturele excessen zoals eerwraak onbesproken heeft gelaten.

"Negatieve tolerantie" noemt Pormes dat, hij noemt de Hells Angels ook als een voorbeeld van negatieve tolerantie. Hij zelf vindt Zuid Afrika, het land van de Apartheid, veel toleranter dan Nederland. Maar daar wordt lacherig op gereageerd. "Zou je daar willen wonen dan? Je kan op iedere hoek van de straat worden neergestoken.” Radhakishun grapt: “Je zou kunnen zeggen dat Zuid Afrika tolerant onveilig is, iedereen, ongeacht de huidskleur, kan er worden vermoord, verkracht en bestolen."

De zaal begint een discussie over de vraag of Nederland nu wel of niet tolerant is. Een student vindt dat het huidige kabinet verkeerd bezig is. "Er heeft een verschuiving plaats gevonden. Culturele identiteit wordt nu tegenover nationale identiteit geplaatst. En dat is fout." Maar een ander neemt het juist op voor de daadkracht van de huidige regering: "De mensen zijn het beu dat de eerdere kabinetten de problemen van immigratie en integratie consequent negeerden."

RELIGIE BESTAAT NIET
Ondertussen, in de rooms-katholieke schuilkerk twee huizen verderop, leidt presentator en journalist Rocky Tuhuteru een gesprek tussen bisschop Philippe Bar en imam Abdulwahid van Bommel.

In de schuilkerk, links de imam, rechts de bisschop

De koster van de kerk legt uit dat dit eigenlijk niet de echte rooms-katholieke schuilkerk is. Ten tijde van de reformatie werden rooms-katholieke diensten in Oudewater verboden. De katholieken namen hun toevlucht tot de brouwerij. Pas later, in rustiger tijden, verhuisden zij naar de kerk aan het Marktplein. Het interieur van de schuilkerk in de brouwerij namen zij mee.

Het gaat over religie in Nederland. Nederland is ontzuild. De meeste Nederlanders hebben de traditionele kerken de rug toegekeerd. Tegelijkertijd lijkt er een spiritueel en moreel vacuüm te zijn ontstaan. Dat komt tot uitdrukking in de normen en waardendiscussie. Wat denken de studenten van religie?

Meerdere mensen vrezen niet zo zeer het spirituele van religie maar eerder de dreigende massaliteit ervan. Een student: "In handen van slechte mensen is religie een sterk middel. Ik ben niet tegen religie, maar tegen religie die de macht grijpt over mijn leven." De imam herinnert de student eraan dat niet-religieuze historisch materialistische dictaturen veel meer mensenlevens hebben gekost. De monseigneur spreekt een Latijnse wijsheid uit, die vrij vertaald op het volgende neerkomt: "Als je iets misbruikt, is dit middel niet direct slecht."

Rocky Tuhuteru

De geestelijk leiders gaan ook in op de rol die religie zou kunnen spelen bij het bestrijden van de angsten en onzekerheden die vrijkomen in het proces van ontzuiling. Van Bommel: "Leraren en politici met charisma kunnen een boodschap communiceren. Wat de Belgische minister over Balkenende was heel treffend, vreemd dat ze daar zo gepikeerd op gereageerd hebben. Het probleem is dat er te weinig op niveau wordt gedebatteerd." Volgens Van Bommel laten ook theologen het in het maatschappelijke debat te vaak afweten.

Bar noemt religie een "oerverschijnsel" en Van Bommel merkt op dat degenen die beweren dat religie niet bestaat, dat vrijwel altijd verklaren op basis van religieuze argumenten, dus in een religieus discours. Veel schrijvers zijn gevoed door de taal van de bijbel.

DE ZUILENSTORM
In de statige zaal van het Oude Stadhuis delen oud-minister Thom de Graaf, professor Jac Bosmans en de politiek commentator van het dagblad Trouw Willem Breedveld de tafel. Zij gaan in debat over de vorming van de Nederlandse staat. Programmamaker Lennart Booij leidt het debat. De professor trapt af met een historische beschouwing. "De Republiek der Nederlanden van na Spaanse overheersing was een soort federatie van 7 gewesten die ieder voor zich erg gesteld waren op hun autonomie. Dit particularisme is een kenmerk van de Nederlandse staatsvorming. Ook na Thorbecke's grondwet van 1848. De maatschappelijke verzuiling die toen intrad, is te vergelijken met het particularisme van de republiek. De zuilen waren sterk autarkisch, in iedere zuil kon je leven. Alleen de elites van de zuilen traden buiten de eigen zuil en overlegden over kwesties die in het belang van het land waren."

Thom de Graaf, Willem Breedveld en Jac Bosmans

Journalist Breeveld: "Nederland zit in een periode van grote instabiliteit. De zuilen zijn weggeslagen, maar het dak is er nog wel. De Europese Unie zit in een proces van modernisering en dat veroorzaakt grote gevoelens van onrust." Breeveld ziet parallellen met de heksenvervolging ten tijde van de reformatie. Er komt volgens hem veel lelijkheid aan de oppervlakte. "Het is NEE, NEE en WIJ – ZIJ; wij, de verlichte burgers, tegenover zij, de stomme islamieten. Het ontbreekt de politici aan een rationeel beheersingsmodel." Hij verzucht: "Was er maar zoiets als de heksenwaag..."

Thom de Graaf vindt dit een wel erg somber scenario, maar ziet ook dat het politieke systeem niet is meegegroeid met de emancipatie van het individu. Het vertrouwen in het systeem is verdwenen. En daar spelen volgens hem de media een belangrijke rol in.

De zaal mengt zich in de discussie over de cynische tango van de politici en het journaille. Die is niet naar de smaak van de studenten. Iedereen lijkt zich eraan te ergeren. De informatiewaarde van het nieuws is te laag. En alleen de kijkcijfers bepalen de politieke agenda. Daarom stelt een student voor dat de overheid meer zendtijd moet kopen. "Maar wie gaat daar naar kijken," stelt een ander de vraag. De media controleren is moeilijk. En tegen het populisme van de Haagse politici stelt iemand voor: "je kiest eerst voor een partij en pas dan voor een individuele politicus."

Lennart Booij in het Oude Stadhuis

De onzekerheden zijn groot, en het lijkt er niet op dat de bursalen vandaag in het Oude Stadhuis van Oudewater een helder antwoord kunnen formuleren. Men grijpt terug naar vertrouwde concepten. Professor Breeveld zegt dat het ontbreekt aan ideologie. Hij pleit voor een versterking van het traditionele driestromenland, het Christendom, het Liberalisme en het Socialisme. De zaal reageert opnieuw niet overtuigd enthousiast.

BOEREN TEGEN DE KLIPPEN
Buiten de stad ligt het dorpje Papekop. Hier bezoeken de bursalen Hoeve Spoorzicht, het boerenbedrijf van  de familie Baars. BNN presentator Pim Veth wacht de studenten op in de oude hooischuur voor een lagerhuisdebat op strobalen. Boer Baars is vergezeld van PvdA Tweede-Kamerlid  Harm Evert Waalkens. Waalkens is zelf ook boer, hij is melk- en vleesveehouder in Oost Groningen.

Tussen de koeien

Het debat gaat over actuele kwesties in het boerenbedrijf. Baars legt uit dat hij om zijn bedrijf te laten overleven fors zou moeten investeren in vergroting van zijn bedrijf. Zijn kinderen zijn niet bereid dat kapitaal er in te steken. Baars voert een traditioneel bedrijf. Maar het is schaalvergroting of specialiseren. Baars heeft zich gespecialiseerd, tot agrotoerisme. We zitten midden in het Groene Hart. Baars mikt op de mensen die hier komen recreeren.

Boven de hoofden van de studenten vliegt een zwaluwpaar in en uit om hun nest in de nok van de schuur te voeren. De studenten krijgen een glas verse melk en een stukje overheerlijke kaas. Waalkens en Harms praten over de enorme hoeveelheid regeltjes en wetgeving die het bijna onmogelijk maken om landbouw te bedrijven. Niet voor niets emigreren tegenwoordig veel Nederlandse boeren naar Canada of Amerika. De nijverige zwaluw vliegt sierlijk naar buiten en een onoplettende Dijkmeester krijgt al even een sierlijk een vogelpoepje tegen het voorhoofd geslingerd. Tijd om terug te keren naar de oude vestingstad.

Bij boer Baars (links). Verder: Pim Veth, Ivo van Duijnenveldt en Harm Evert Waalkens

AMBASSADEURS
Terug op het Marktplein. Maarten Reuchlin, algemeen directeur van het VSBfonds spreekt de studenten toe. Hij ziet een groep jonge Nederlandse ambassadeurs voor zich. Spoedig gaan deze studenten naar het buitenland, waar zij een ambassadeursrol zullen vervullen.

Na de officiele uitreiking van de beurzen volgt het slotdebat onder leiding van Lennart Booij met de uit Somalie naar Nederland geemigreerde auteur Yasmine Allas, journalist en commentator Joris Luyendijk, auteur Jacob van Duijn en PvdA Tweede-Kamerlid Staf Depla.

Na zijn toespraak luistert VSBfonds algemeen directeur Reuchlin naar het slotdebat

Lennart Booij opent het debat met de vraag of het doemdenken van tegenwoordig wel gerechtvaardigd is. Allas verbaast zich over het negativisme van de Nederlanders. "Nederland staat voor geestelijke vrijheid. Waarom stuit ik toch altijd op onbegrip als ik een Nederlander uitleg dat dit de reden is waarom ik hiernaartoe gekomen ben? Er heerst een soort schuldgevoel in Nederland. Maar als je dan zo graag wilt dat we integreren, geef dan in ieder geval het goede voorbeeld!" Ze vindt het naief en verwend, en erg on-Nederlands. "We zitten op een keerpunt in de geschiedenis. Laat nu zien dat je ook moeilijke beslissingen kunt nemen."

Joris Luyendijk is net terug van een langdurig verblijf in het Midden Oosten. Hij vindt de neerbuigendheid van de Nederlanders over Nederland maar "zogenaamd". Luyendijk: "Er bestaat in Nederland een sterk zelfbeeld als gidsland, Nederland als eindpunt van de beschaving."

In de jaren negentig was Jacob van Duin succesvol als ondernemer in de dot.com sector. Maar hij ging ook even hard neer toen de bel barstte. Van Duin: "We dachten dat het paradijs binnen handbereik was. Heel Nederland zou miljonair worden. We bouwden aan een illusie. Mensen zijn keihard op hun bek gegaan. En toen bleven we achter met Nederland," hij trekt er een vies gezicht bij, "het huis van je ouders. We wilden zo graag het huis uit..."

Allas, Luyendijk, Van Dijk en Depla

Is Nederland nog wel maakbaar? Luyendijk betwijfelt het. Er zijn volgens hem externe factoren die dat moeilijk, zoniet onmogelijk maken, zoals de Europese regelgevingen en de globalisering van de markt. Depla vindt dat we nog heel veel zelf kunnen. Hij zegt ook dat je als politicus "niet ambitieus moet zijn in wat je belooft, maar in wat je levert."

Wat vinden de VSBfonds bursalen ervan? "Niet zeuren!" zegt een student. "Het gaat toch helemaal niet zo slecht?" En een ander: "We zijn gewoon bang om te verliezen wat we hebben." Luyendijk merkt op dat angst nu eenmaal beter verkoopt dan nuance. Hij legt de vinger op wat voor velen de zere plek lijkt te zijn: "Het gat dat we ervaren, zit in onze identiteit. We weten niet wie wij zijn."

"Is dat gat te vullen met het materiële, of moeten we het zoeken in het immateriële en het religieuze?" vraagt Booij aan de aanwezigen. Iemand in op het marktplein: "Individuele zingeving is een gezamenlijk doel. Ik ben bereid individuele vrijheden op te offeren voor het collectieve." Allas wordt enthousiast, zij zou gaan werken voor de bejaarden. En Van Duin zou geheel belangeloos inzetten voor het beter marketen van Nederland. Maar kun je door dit soort individuele offers wel bepalen wie je bent?.. Want wie zijn we eigenlijk? Was dat niet de vraag? Food for thought, het debat komt ten einde, een mooie afsluiting van een serie interessante, maar vooral inspirerende  discussies.

Een beursaal

Tijdens het diner praat iedereen nog wat na. Dan vertrekt de bus naar Woerden. En dan snel door naar verre en minder verre streken.

De studenten hebben een VSBfonds beurs op zak en laten Nederland achter zich. Ach Nederland... er is veel gezegd vandaag... Nederland is een "instabiel land", een land "in onzekerheid en verwarring" een "doemdenkend" land dat op zoek is naar zijn identiteit... Het kan vast geen kwaad om eens op afstand toe te zien op wat zich afspeelt in het grote kleine vaderland. Want een verruimde blik leidt immers tot nieuwe inzichten.

Kijk op > This is Holland, de site van de VSBfonds Beurzendag
En > klik hier voor informatie over het VSBfonds