Het Nationale Levensloopdebat

Een nationaal debat over de nieuwe levensloopregeling

Op 19 november vond in de Amsterdamse RAI  Het Nationale Levensloopdebat plaats. De levensloopregeling, die in 2005 is ingevoerd ter compensatie van de VUT en het prepensioen, was bedoeld als instrument waarmee Nederlanders hun arbeidzame leven kunnen managen. Twee jaar later blijkt de regeling minder populair dan aanvankelijk werd gedacht. Dat is voor organisator AEGON goede reden om een tussenstand op te maken en ideeën te ontwikkelen voor een uitbreiding van de levensloop. Wat moet anders, wat kan beter? Met welke ingrepen kan de regeling aantrekkelijker worden gemaakt? AEGON-topman Johan van der Werf: ‘De levensloop is geen mislukking. Het is een blijvertje. Eén op de zes Nederlanders doet al mee en er is inmiddels een miljard euro gestort op levenslooprekeningen. Maar de massa volgt niet.’ Van der Werf daagt de politiek daarom uit om van het ‘blijvertje’ een écht succesvolle fiscale regeling te maken.

Kamermeerderheid
En die politieke wil is er, zo blijkt op het Nationale Levensloopdebat. Tijdens het fractiespecialistendebat tekent zich een duidelijke kamermeerderheid af voor een kwalitatieve update van de levensloop. PvdA, CDA en GroenLinks willen een nieuwe en betere regeling. ‘Het is nu tijd om het voor eens en altijd goed te regelen,’ aldus PvdA-woordvoerder Hamer. De drie partijen zijn het op hoofdlijnen eens over de voornaamste aanbevelingen die zijn gedaan in het Nationale Levenslooponderzoek [pdf]. De VVD keert zich tegen de voorstellen. Ook de werkgevers- en werknemersorganisaties FNV en VNO-NCW willen een nieuwe richting geven aan de regeling. FNV-voorzitter Jongerius roept op tot de vorming van een Coalition of the Willing. Speciale gast, olympisch schaatskampioen Ard Schenk, sluit zich daarbij aan: ‘Zorg dat je de regeling interessant maakt voor de gebruiker.’

De kamerleden plaatsen wel enkele kanttekeningen. CDA-fractiespecialist Blanksma-van der Heuvel: ‘Als je besluit de levensloop en het spaarloon te integreren, behoud dan de voordelen van de spaarregeling.’ Pvda’er Hamer: ‘We moeten mensen duidelijk vertellen wat ze aan de regeling hebben. De levensloop maakt bijvoorbeeld ouderschapsverlof, bijscholing en zorg voor de zieke ouders mogelijk. Dat is het maatschappelijke belang.’ Blanksma benadrukt: ‘We moeten het directe belastingvoordeel zichtbaar maken.’ Hamer: ‘Als we een nieuwe levensloop invoeren, laten we dat dan zorgvuldig doen en in één keer goed. We mogen er geen broddelwerk van maken.’

Het Nationale Levenslooponderzoek
Aanzet voor discussie zijn de resultaten van het Nationale Levenslooponderzoek [pdf]. Onderzoeker Hans Anker, die onder meer Bill Clinton en Wim Kok adviseerde, verrichtte dit onderzoek in opdracht van AEGON. Anker doet persoonlijk verslag van de belangrijkste bevindingen: ‘Er zit wel degelijk leven in de levensloop. Mensen zijn constructief, maar ze vinden de regeling buitengewoon ingewikkeld en ze vertrouwen de politiek niet.’

Anker presenteert zijn tienstappen-masterplan. De huidige levensloopregeling kan met behulp van een aantal eenvoudige ingrepen veel aantrekkelijker worden gemaakt. 

1. Toon krachtig leiderschap op het terrein van de levensloop
Maak duidelijk dat de levensloop de toekomst heeft, dat verlofsparen een goede zaak is, en dat het kabinet er alles aan gelegen is om de levensloop tot een succes te maken. Leiderschap betekent ook: eerlijk erkennen dat de regeling op dit moment veel minder succesvol is dan oorspronkelijk gedacht.

2. Belicht de hoofdpunten van de levensloop; neem onduidelijkheden weg
Bijvoorbeeld de 100% overdraagbaarheid van de regeling, dus dat je van baan kunt wisselen zonder dat dit gevolgen heeft voor het levensloon; dat bij overlijden het gespaarde geld niet verdwijnt; of dat er grote fiscale voordelen verbonden zijn aan de combinatie van levensloop en ouderschapsverlof.

3.  Voer een aantal betrekkelijk eenvoudige maatregelen uit 
- Toegankelijkheid. Openstellen voor alle werkenden: mensen in loondienst, zelfstandigen en zzp’ers.
- Eenvoud. Spaarloon en levensloop in elkaar schuiven.
- Duidelijkheid over de voordelen: a) Zichtbare overheidstoeslag vooraf. b) Mogelijkheid tot een gerichte werkgeversbijdrage, die eveneens vooraf zichtbaar is. c) Heldere spelregels; stel protocollen op voor werkgevers en werknemers.

4. Maak serieus werk van een aantal andere maatregelen uit het regeerakkoord
Zoals aantrekkelijker maken van de regeling voor mensen met een laag inkomen, het toestaan dat mensen hun spaartegoed gebruiken voor het starten van een eigen onderneming en het gebruik van het spaartegoed tussen twee banen in. 

5. Overweeg om ‘ziekte en tegenslag’ op te nemen als bestedingsdoel

6. Schets een krachtig, positief perspectief op het gebied van het deeltijdpensioen

7. Doe een aantal dingen vooral niet
Zoals ‘rood’ staan op de levenslooprekening en het versoepelen van de regeling voor consumptieve bestedingen.

8. Voer een actief voorlichtingsbeleid
De twee belangrijkste doelgroepen: ouders met jonge kinderen en werkgevers.

9. Maak de regeling universeel, zodat iedereen automatisch meedoet (basisvoorziening)

10. Breng op (de lange) termijn het spaarloon, levensloop, en pensioen onder in één omvattende regeling

Deskundigendebat
TV-maker Fons de Poel leidt het debat tussen de drie deskundigen Lans Bovenberg (hoogleraar economie en grondlegger van de levensloopregeling), Bas Jacobs (bijzonder hoogleraaropenbare financiën en economisch beleid) en Herman Kapelle (fiscaal jurist en directeur AEGON adfis). Hij geeft het woord aan de grondlegger van de levensloop, Lans Bovenberg. Bovenberg benadrukt de sociale doelstelling van de levensloop, namelijk het weerbaar maken van mensen in hun arbeidzame leven. Bovenberg: ‘De regeling vergemakkelijkt combinaties van zorg, werk, vrije tijd en scholing, maar ook transities van bijvoorbeeld werknemerschap naar zelfstandig ondernemerschap, van deeltijd naar voltijd of van werktijd naar pensioen. Tevens kan de regeling worden aangewend ter verzachting van scherpe fluctuaties in arbeidsbeloningen.’

Jacobs daarentegen, vindt dat aan de regeling ieder duidelijk doel ontbreekt. Hij spreekt zich uit tegen de sturende rol van de overheid. Hij wil terug naar de kern: ‘Waarom willen we een levensloopregeling? En waarom sparen? Met sparen geef je geld een verkeerde richting. Want in het spitsuur van hun leven moeten mensen niet sparen, maar lenen. Mocht er al gespaard worden, waar de economie niet bij gebaat is, doe dat dan in ieder geval niet gesubsidieerd.’ In plaats daarvan zou de overheid moeten investeren in menselijk kapitaal, in scholing, vindt de jonge econoom. ‘De overheid zou mensen moeten stimuleren om langer te werken. Waarom zou zij sabbaticals of vervroegd pensioen aanmoedigen?

Kapelle meent dat juist het sabbatical en de mogelijkheid tot een deeltijdpensioen mensen langer aan de slag houdt. Kapelle: ‘De levensloop is ontworpen om mensen langer te laten werken door ze gedurende hun loopbaan die adempauze te gunnen. Nu moeten we er ook voor zorgen dat de regeling werkt.’ Kapelle wijst bovendien op de cruciale rol van de werkgever in het welslagen van de levensloop. Bovenberg sluit zich daarbij aan en vat samen: ‘Er is zeker toekomst voor de regeling, maar dan moeten de werkgevers mee. Gebruikers van de regeling moeten grotere bestedingsvrijheid hebben en, heel belangrijk, de regeling moet gunstig worden voor lagere inkomens.’

Beter betaalde oude mannen
‘Want de regeling is nu vooral interessant voor beter betaalde oudere mannen,’ vindt ook FNV-voorzitter Agnes Jongerius. ‘En daar was het niet om begonnen...’

Ook de sociale partners doen hun zegje op het Nationale Levensloopdebat - Agnes Jongerius (FNV) per videoboodschap en Bernard Wientjes (VNO-NCW) ‘uitgesteld live’ in een interview met Fons de Poel. Werkgevers en werknemers zijn het opvallend eens met elkaar. Wientjes noemt de regeling ‘best interessant’. Jongerius heeft het over ‘weeffouten’ in de regeling ‘Die valse start moeten we ongedaan maken,’ zegt de vakbondsvrouw.

Wientjes stelt vast dat er nog weinig gebruik wordt gemaakt van de levensloop. Hij wil daarom, net als Jongerius, minder restricties op de regeling en dat de regeling ook wordt opengesteld voor zzp’ers. Wientjes vraagt in het bijzonder om minder administratieve lasten, de regeling is volgens hem nu te ingewikkeld en te bewerkelijk. Werkgevers en werknemers verschillen van mening op het punt van de samenvoeging van de levensloop en het spaarloon.

Het concert des levens
De RAI is voor de gelegenheid omgebouwd tot een heuse TV-studio. De spots branden, de camera’s rollen. Het publiek geeft live, door middel van kleine stemkastjes, zijn stem op stellingen van de presentatoren Fons de Poel en Mart Smeets. Er zijn muzikale intermezzo’s van de Nederlandse vertolkster van het Franse chanson, Wende Snijders. Vandaag zingt ze ook in het Nederlands - het lied uit haar nieuwe theaterprogramma: ‘Mensch durf te leven!’. Het Volksoperahuis zingt, als altijd vol smart en nostalgie, een aantal liederen uit de theatertrilogie ‘Zeeuwse Nachten’. En Karin Bloemen vertolkt onder begeleiding van de band Hollywood Boulevard het meeslepende Levenslooplied, een lied dat zij speciaal voor het Nationale Levensloopdebat geschreven heeft.

Sportverslaggever Mart Smeets interviewt een aantal Nederlandse schaatsgrootheden. Het zijn niet de minste: Ard Schenk, Joan Haanappel, Barbara de Loor, Jochem Uytdehaage, Ria Visser en Ab Krook. Welke wending nam hun leven toen zij hun schaatsen definitief hadden opgeborgen? Hoe richtten zij hun leven in na een vaak korte en heftige carrière in de topsport? En hoe hebben zij hun levensloop geregeld?

‘Mijn leven is een vat vol toevalligheden,’ zegt Joan Haanappel , als ze gevraagd wordt terug te kijken op haar professionele leven. Het blijkt voor de meeste sporters te gelden. Ard Schenk ziet dat niet als een probleem: ‘Mensen die naar het hoogste gestreefd hebben, komen altijd wel ergens terecht.’ De meeste schaatsers hadden helemaal niets geregeld in de tijd dat ze schaatsten. Er werd overigens nauwelijks iets verdiend. De KNSB had vroeger geen pensioenregeling, laat staan zoiets als een levensloop. ‘Het was “wie dan leeft, wie dan zorgt”, zegt Ria Visser, ‘ik leefde in de stellige overtuiging dat alles wel goed ging komen’. Ab Krook: ‘Maar als je de vijfebvijftig passeert, dan ga je toch nadenken. Voor mij zou zo’n levensloopregeling helemaal op maat zijn geweest. Ik ben zo vaak van baan veranderd.’

Maar ook de latere generatie schaatsers, die wel verdienden aan hun professionele schaatscarrière, zijn onzeker over hun inkomsten ná het schaatsen. Hun carrière neemt vaak totaal onvermoede wendingen. Uytdehaage is nu sport- en lifestyle consultant. En Barbara de Loor schitterde in Dancing with the Stars. Nu maakt ze TV-programma’s voor de IKON. De Loor: ‘Mijn vader begon altijd over geldzaken of over de toekomst. En op de een of andere manier moest ik altijd naar hem luisteren.’ Ze lacht. ‘Ik had dan ook al tijdens mijn schaatsen een schoevers-opleiding, heel netjes.’ Het leven kan raar lopen.

November 2007